Een hartstilstand wacht niet op een opdracht van de arts. Mag je in zo’n geval een voorbehouden handeling uitvoeren zonder opdracht? Het korte antwoord is ja, zolang het echt om een noodsituatie gaat en er geen betere zorg beschikbaar is. Dat is de regel van de Wet BIG en de uitleg van de Rijksoverheid. Lastiger is de vraag wat wel en niet als nood telt, en wat je daarna doet. Dit stuk gaat daarover.
Wat de wet zegt over handelen in nood
Artikel 35 van de Wet BIG verbiedt wie niet daartoe is aangewezen om “buiten noodzaak” beroepsmatig voorbehouden handelingen uit te voeren, tenzij er een opdracht is van een bevoegde en de uitvoerder bekwaam is. In die twee woorden zit de ruimte. De lijst van handelingen staat in artikel 36, de voorwaarden voor de opdracht in artikel 38.
De Rijksoverheid vult dat zo in. Een noodsituatie is er als de zorg niet kan worden uitgesteld, bijvoorbeeld bij een hartstilstand. Dan hoort iedereen te handelen naar beste weten en kunnen. Zolang er geen betere zorgverlening beschikbaar is, mag iedereen de voorbehouden handeling uitvoeren, ook wie niet zelfstandig bevoegd is. Defibrilleren is het bekendste voorbeeld. Ook de handreiking Wet BIG van de BVKZ uit september 2025 noemt dit: in nood mag iemand die eerste hulp verleent defibrilleren.
Wanneer is het geen noodsituatie?
Een wettelijke lijst met situaties bestaat niet in de bronnen die we hebben nagelezen. Je toetst het dus aan de twee voorwaarden uit de uitleg van de Rijksoverheid: kan het echt niet wachten, en is er niemand die het beter kan doen?
- Het kan even wachten. Een late medicatieronde of een opdracht die nog niet is afgetekend is vervelend, maar valt daar niet onder als er geen direct gevaar is. Dan gelden de gewone regels. Dat geldt ook voor bijvoorbeeld bloed afnemen zonder opdracht van een arts.
- De arts is wel bereikbaar. Volgens de Rijksoverheid kan een arts op afstand opdracht geven, telefonisch of via video, als de handeling zich daarvoor leent. Is er tijd voor dat telefoontje, dan is dat de eerste stap. Vereist de handeling toezicht en direct ingrijpen ter plaatse, dan raadt diezelfde uitleg opdracht op afstand af.
- Er is iemand die het beter kan. Komt de collega met meer ervaring of de ambulance er al aan, dan verschuift je rol zodra die er is. De ruimte geldt immers zolang er geen betere zorg beschikbaar is.
- Personeelstekort als reden. In de bronnen staat niets dat een structureel tekort gelijkstelt aan nood. Een situatie die zich steeds herhaalt vraagt om een afspraak over opdrachten en bekwaamheid, niet om een beroep op dit artikel.
Je bevoegdheid verandert niet, wel je ruimte
De noodsituatie geeft je geen nieuwe bevoegdheid of bekwaamheid. Na afloop ben je weer de zorgverlener die je was. Het is een uitzondering voor dat ene moment, en die eindigt zodra de nood voorbij is of de betere zorg er is.
Daarom telt ook “naar beste weten en kunnen” zo zwaar. Je doet wat je redelijkerwijs kunt met wat je weet en met wat je daar in huis hebt. De Rijksoverheid noemt geen plicht om een handeling te doen waarvan je geen idee hebt hoe hij moet. Handelen kan dan ook zijn: alarmeren, reanimeren, de BLS die je hebt geoefend en de 112-centralist volgen. Hoe bekwaamheid in de gewone situatie uitpakt, lees je in ons stuk over weigeren als je je niet bekwaam voelt.
Sta je in het BIG-register, dan blijf je ook in zo’n moment onder het tuchtrecht vallen. De bronnen die we nalazen bevatten geen tuchtuitspraak over dit type geval, dus daar doen we geen uitspraak over. Wel maakt het duidelijk waarom goed noteren na afloop de moeite waard is.
Wat je achteraf vastlegt
In de Wet BIG vonden we geen apart formulier voor handelen in nood. Wat je deed hoort gewoon in het dossier van de cliënt, net als andere zorg. De algemene bewaartermijn van een medisch dossier is volgens de BVKZ-handreiking cliëntdossier uit november 2025 twintig jaar, en die termijn loopt sinds 2020 vanaf de laatste wijziging. Een aantekening van vandaag kan dus nog lang worden nagelezen.
Een wettelijke lijst van wat er precies in je notitie moet, vonden we niet. Praktisch zouden wij dit opnemen, altijd naast wat het protocol van je organisatie vraagt:
- tijdstip en wat je aantrof bij de cliënt;
- waarom het volgens jou niet kon wachten;
- wat je hebt gedaan en met welk effect;
- wie je wanneer hebt gealarmeerd, en of je een arts hebt bereikt;
- de overdracht aan wie het van jou overnam.
Bespreek het daarna ook met de verantwoordelijke arts en je leidinggevende. Niet omdat je iets verkeerd deed, maar omdat de behandeling door moet en het team ervan kan leren. Twijfel je of iets een incident was, volg dan de meldprocedure van je organisatie. Meer over de basis lees je in ons overzicht van de voorbehouden handelingen volgens de Wet BIG.