Een verzorgende IG mag morfine injecteren als er een opdracht ligt van een zelfstandig bevoegde, als ze daarvoor bekwaam is en als aan de voorwaarden van de Wet BIG is voldaan. Dat geldt ook als je je afvraagt of een verzorgende IG intramusculair mag injecteren, want of de naald onder de huid of in de spier gaat, maakt voor die voorwaarden geen verschil. Dat er morfine in de spuit zit, verandert de bevoegdheid niet. Het verandert wel wat bekwaam in dit geval inhoudt en welke afspraken eromheen moeten liggen. Dit stuk gaat over die regels. Indicatie en dosering zijn aan de behandelend arts en staan los van wat hier volgt.
Mag een verzorgende IG intramusculair injecteren?
Ja, als een zelfstandig bevoegde de opdracht geeft en ze bekwaam is voor de handeling. Een intramusculaire injectie is net als elke andere injectie een voorbehouden handeling, en daarbij bepaalt de injectie de bevoegdheid, niet het middel.
Injecties staan op de lijst van voorbehouden handelingen in artikel 36 van de Wet BIG. Een verzorgende IG is daarvoor niet zelfstandig bevoegd. Ze valt ook niet onder het Besluit functionele zelfstandigheid, dat voor verpleegkundigen wel het geven van een subcutane, intramusculaire of intraveneuze injectie zonder toezicht en tussenkomst mogelijk maakt. Dat onderscheid staat ook in het overzicht van de KNMG. Hoe dit voor de verzorgende in het algemeen werkt, lees je bij de voorbehouden handelingen voor de verzorgende IG. Voor een ander middel, insuline, staat de redenering uitgewerkt in ons artikel over insuline geven.
Morfine als tablet of drank is geen injectie en valt dus niet op die grond onder de voorbehouden handelingen. Vrijblijvend wordt het daardoor niet, want de afspraken over veilig toedienen en de regels voor opiaten gelden ook dan.
Wat de opdracht moet regelen
De checklist van de Rijksoverheid legt de voorwaarden aan beide kanten neer. De opdrachtgever is bevoegd, checkt je bekwaamheid, geeft zo nodig aanwijzingen en zorgt waar nodig voor toezicht en tussenkomst. Jij handelt in opdracht van een zelfstandig bevoegde, voelt je bekwaam en volgt de aanwijzingen. Voel je je niet bekwaam, dan weiger je of vraag je om aanwijzingen. Hoe dat gesprek loopt, staat in ons stuk over weigeren.
Vaak staat er in de praktijk een verpleegkundige tussen de arts en jou. Die werkt bij injecties functioneel zelfstandig, wat betekent dat ze zonder toezicht mag handelen, maar nog steeds op opdracht. Meer daarover lees je bij functionele zelfstandigheid. Controleer dus of de opdracht herleidbaar is tot de arts.
Welke gegevens er in de opdracht horen, staat niet in de checklist. Een document van een V&VN-werkgroep uit 2011, geschreven voor de dialyse en gebaseerd op een oudere KNMG-uitgave, geeft een bruikbare lijst:
- naam van de patiënt en aard van de handeling
- frequentie en tijdstip, voor zover nodig
- naam en paraaf van de opdrachtgever, met datum en tijd
- eventuele aanwijzingen en afspraken over terugrapporteren
Een telefonische opdracht noteer je en herhaal je volgens datzelfde document, en de arts bevestigt die zo snel mogelijk. Een onvolledige of onleesbare opdracht weiger je. Je eigen organisatie heeft hiervoor een protocol, en dat is voor jou het eerste houvast.
Wat bekwaam betekent bij morfine
Bekwaam is volgens de checklist meer dan de naald goed zetten. Je hebt kennis van het ziektebeeld, van de handeling met doel, risico’s, voor- en nazorg en complicaties, van de veiligheids- en hygiënerichtlijnen, en je beheerst de uitvoering. Bij morfine maakt vooral de kennis van de risico’s het verschil. De officiële productinformatie van een morfine-injectie noemt dat een lagere dosering nodig kan zijn bij ouderen en bij een verminderde nier- of leverfunctie. Ook waarschuwt die tekst dat gelijktijdig gebruik met sedativa zoals benzodiazepinen kan leiden tot sedatie, ademhalingsdepressie, coma en overlijden, en dat patiënten nauwlettend gecontroleerd moeten worden op die verschijnselen.
Voor jou volgt daaruit een vraag om vooraf te stellen. Weet ik waar ik op moet letten bij deze cliënt, en wie bel ik als ik het zie? Staat dat niet in de opdracht of het zorgplan, dan is dat een reden om om aanwijzingen te vragen. De checklist koppelt toezicht en tussenkomst aan de toestand van de patiënt, de urgentie en de complexiteit van handeling en situatie. Dat weegt zwaarder bij iemand die snel achteruitgaat dan bij een stabiele situatie.
Een bekwaamheidsverklaring is daarbij een hulpmiddel en geen vrijbrief. De NVKC-richtlijn over bloedafname merkt op dat de Wet BIG zo’n verklaring niet noemt en geen eisen stelt aan de manier waarop je bekwaamheid is behaald. Meer hierover lees je in ons stuk over de geldigheid van een bekwaamheidsverklaring.
Wat de Opiumwet eraan toevoegt
Morfine valt onder de Opiumwet, en het Besluit voorschrijven en bestellen opiumwetmiddelen noemt het middel in de bijlage. Dat besluit gaat over voorschrijven en bestellen. Wie mag injecteren, blijft een vraag voor de Wet BIG.
Ga er niet van uit dat de gewone dubbele controle dit al afdekt. De Veilige principes in de medicatieketen uit december 2022 leggen uit dat opioïden niet op de landelijke dubbel-controleren-lijst staan. Het zijn een aparte groep met eigen regelgeving, en die lijst is niet bedoeld om misbruik te voorkomen. Afspraken over losse medicatie maakt de zorgorganisatie met de apotheker, en de manier van controleren hoort in een procedure en het zorgleefplan te staan.
Ook het toezicht op de voorraad staat in de belangstelling. In een antwoord aan de Kamer van 22 juli 2026 over zware pijnstillers op de zwarte markt schrijft de minister dat de keten vraagt om betrouwbare medewerkers en goed toezicht op voorraad, retour- en afvalstromen. Ook moeten instellingen volgens die brief actuele protocollen hebben voor incidenten met medicatie, met diefstal als voorbeeld. Vraag dus na wat er bij jou is vastgelegd over bewaren, tellen en restanten. Een landelijke regel die dit voor de thuissituatie per handeling uitschrijft, hebben we in deze bronnen niet gevonden, en ook over het werken met een pomp zeggen ze niets apart. Dat maakt het protocol van je organisatie des te belangrijker.