Bevoegd betekent dat je een handeling mag doen: je hebt de opleiding of de titel, of je werkt in opdracht van iemand die zelfstandig bevoegd is. Bekwaam betekent dat je een handeling ook echt veilig kunt uitvoeren, met de juiste kennis en vaardigheid. Voor voorbehouden en risicovolle handelingen heb je ze allebei nodig, want in de Wet BIG telt de combinatie.
Het verschil in gewone taal
Bevoegd en bekwaam klinken bijna hetzelfde, maar ze beantwoorden twee verschillende vragen. Bevoegd gaat over: mag ik dit doen? Bekwaam gaat over: kan ik dit veilig doen? Je kunt het ene zijn zonder het andere, en juist daar zit de kern.
Bevoegdheid krijg je via je opleiding en je beroepstitel, of doordat je in opdracht werkt van iemand die zelfstandig bevoegd is. Bekwaamheid zit in jou: heb je de kennis, de vaardigheid en de ervaring om deze handeling bij deze patiënt goed uit te voeren? Dat laatste bepaal je deels zelf en beoordeelt je organisatie mee.
Waarom je allebei nodig hebt
De Wet BIG heeft dit bewust aan elkaar gekoppeld voor voorbehouden handelingen. Je mag zo’n handeling pas uitvoeren als je zowel bevoegd als bekwaam bent. Het een is niet belangrijker dan het ander, het gaat om de optelsom.
Ik zie in de begeleiding beide kanten misgaan. Iemand die net gediplomeerd is, is op papier bevoegd voor een handeling maar heeft die in de praktijk nog nauwelijks gedaan: wel bevoegd, nog niet bekwaam. En een ervaren collega die een handeling jaren niet meer heeft uitgevoerd, is nog steeds bevoegd maar de bekwaamheid is weggezakt. In beide gevallen is doorzetten geen goed idee.
Zelfstandig bevoegd en in opdracht
Niet iedereen mag alles zelf beslissen. Artsen zijn voor voorbehouden handelingen zelfstandig bevoegd: zij mogen de handeling zowel indiceren als uitvoeren. Verpleegkundigen en verzorgenden IG werken voor die handelingen in opdracht. Dat betekent dat er een opdracht is van een zelfstandig bevoegde, dat jij bekwaam bent, en dat er zo nodig toezicht en de mogelijkheid tot tussenkomst geregeld zijn.
Die opdracht is geen formaliteit die je even wegtekent. Het is het moment waarop wordt vastgelegd wie waarvoor verantwoordelijk is. Als er iets misgaat, wordt daar naar gekeken.
Hoe je bekwaamheid aantoont
Bekwaamheid is niet iets wat je één keer haalt en dan voor altijd hebt. Veel organisaties werken met scholing, een aftekening en soms een bekwaamheidsverklaring die voor een bepaalde periode geldt. Zo laat je zien dat je op dit moment de handeling beheerst.
Praktisch betekent dit dat je je scholing bijhoudt en handelingen blijft doen die je in je vak nodig hebt. Doe je iets zelden, vraag dan om herhaling of begeleiding voordat je routine wegzakt. Dat is geen zwakte, dat is professioneel.
Verzorgenden IG lopen hier vaker tegenaan dan verpleegkundigen, simpelweg omdat sommige handelingen in de ene setting dagelijks voorkomen en in de andere bijna nooit. Een aftekening van twee jaar geleden zegt dan weinig over vandaag. Houd daarom niet alleen bij welke scholing je hebt gevolgd, maar ook wanneer je een handeling voor het laatst echt hebt gedaan.
Wat te doen bij twijfel
Voel je je niet bekwaam, ook al ben je bevoegd? Dan mag en moet je nee zeggen. Dat staat niet los van de wet, het is er juist onderdeel van. Meld het bij je leidinggevende of de arts en zoek naar een oplossing: een collega die het overneemt, of begeleiding zodat je het onder toezicht kunt oefenen. De inspectie (IGJ) verwacht van instellingen dat ze deze ruimte bieden. Twijfel je over je bevoegdheid, check dan je registratie in het BIG-register of overleg met je werkgever.
Bevoegd zonder bekwaam is net zo onveilig als bekwaam zonder bevoegd. De wet vraagt niet voor niets om allebei.
Veelgestelde vragen
Kun je bevoegd zijn zonder bekwaam te zijn?
Ja. Je kunt op papier bevoegd zijn voor een handeling, bijvoorbeeld via je diploma, terwijl je die handeling in de praktijk niet of te lang niet hebt gedaan. Dan ben je niet meer bekwaam en hoor je de handeling niet uit te voeren.
Wie bepaalt of ik bekwaam ben?
Bekwaamheid is deels een eigen inschatting en deels een beoordeling van je organisatie. Jij voelt aan of je een handeling veilig kunt doen, en je werkgever legt vaak via scholing en aftekening vast dat je bekwaam bent.
Mag ik als verpleegkundige een voorbehouden handeling weigeren?
Ja. Als je je niet bekwaam voelt, mag en moet je de handeling weigeren, ook al ben je bevoegd. Meld dit bij de arts of je leidinggevende zodat er een veilige oplossing komt.