Katheterisatie is het inbrengen van een dunne, holle slang (katheter) via de plasbuis in de blaas, om urine af te voeren of een blaas te spoelen. Het is een voorbehouden handeling onder de Wet BIG. Zelfstandig bevoegd zijn onder meer artsen en verloskundigen binnen hun deskundigheidsgebied; verpleegkundigen en verzorgenden IG mogen katheteriseren in opdracht van een zelfstandig bevoegde, mits ze bekwaam zijn.
Katheteriseren hoort voor veel verpleegkundigen en verzorgenden IG bij het dagelijkse werk, en juist daardoor vergeten we soms hoe ingrijpend het eigenlijk is. Je gaat met een katheter door de plasbuis naar de blaas, en dat vraagt om kennis van de anatomie, een steriele techniek en rust in je handen. Hieronder leg ik uit wat katheterisatie inhoudt, waarom het een voorbehouden handeling is en wie het mag doen.
Wat katheterisatie precies is
Bij een katheterisatie breng je een dunne, holle slang in de blaas in om urine af te voeren. Dat kan eenmalig zijn (intermitterend katheteriseren, waarbij je de katheter er meteen weer uithaalt) of via een verblijfskatheter die langere tijd blijft zitten. Naast urine aftappen gebruik je katheterisatie ook om de blaas te spoelen, urine op te vangen voor onderzoek of de urineproductie nauwkeurig te meten.
De reden dat we het doen loopt uiteen: een blaas die niet leeg wil na een bevalling of operatie, urineretentie, of iemand die door ziekte de blaas niet meer zelf kan legen. De techniek verschilt bovendien tussen een man en een vrouw, door het verschil in lengte en verloop van de plasbuis.
Waarom het een voorbehouden handeling is
Katheteriseren staat in de Wet BIG als een van de voorbehouden handelingen. Dat zijn handelingen die zoveel risico geven dat de wet ze heeft afgebakend: alleen wie bevoegd en bekwaam is, mag ze uitvoeren. Bij katheteriseren is dat risico goed voor te stellen. Je kunt de plasbuis beschadigen, een verkeerde route nemen of een infectie veroorzaken als je niet steriel werkt. Een blaasontsteking of urosepsis is geen kleinigheid.
Voorbehouden handelingen vormen een aparte, wettelijk benoemde groep binnen de bredere categorie van risicovolle handelingen. Dat onderscheid komt straks nog terug, maar onthoud vooral: elke voorbehouden handeling is risicovol, en katheteriseren valt daar met naam en toenaam onder.
Wie katheterisatie mag uitvoeren
De Wet BIG maakt onderscheid tussen zelfstandig bevoegde beroepen en beroepen die in opdracht werken. Zelfstandig bevoegd zijn onder meer artsen, physician assistants, verpleegkundig specialisten en verloskundigen, elk binnen het eigen deskundigheidsgebied. Zij mogen de indicatie stellen en de handeling zelf uitvoeren of aan een ander opdragen.
Verpleegkundigen en verzorgenden IG zijn niet zelfstandig bevoegd voor katheteriseren, maar mogen het wel doen in opdracht van een zelfstandig bevoegde. Aan die opdracht zitten voorwaarden vast:
- Er is een opdracht van een zelfstandig bevoegde, vaak vastgelegd in een protocol of een schriftelijke opdracht.
- Je bent zelf bekwaam: je hebt de kennis en de vaardigheid om het veilig te doen.
- Aan de voorwaarden voor toezicht en tussenkomst is voldaan, zoals de opdrachtgever die heeft afgesproken.
Bevoegd is niet hetzelfde als bekwaam
Dit is waar het in de praktijk het vaakst misgaat. Bevoegd zijn betekent dat je het wettelijk mag doen, bijvoorbeeld omdat er een opdracht ligt. Bekwaam zijn betekent dat je het op dat moment ook echt veilig kunt. Bekwaamheid is niet iets wat je een keer haalt en daarna voor altijd houdt. Heb je een half jaar niet gekatheteriseerd, dan mag je best even twijfelen of je nog vlot genoeg bent.
Veel organisaties werken met scholing en een bekwaamheidsverklaring, en met de Vilans- of KICK-protocollen als checklist voor de uitvoering. Voel je je onvoldoende bekwaam, dan mag en moet je de handeling weigeren. Dat is geen zwaktebod, dat is precies waar de wet je toe verplicht.
Wat je zelf moet regelen
Zorg dat je weet welke opdracht er ligt en of die actueel is. Houd je scholing en bekwaamheidsverklaring bij, en werk volgens het protocol van je organisatie. Twijfel je of een handeling in jouw geval mag, check dan bij je opdrachtgever of werkgever. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) kijkt uiteindelijk of er veilig en volgens de regels is gewerkt, en dat begint bij die twee woorden: bevoegd en bekwaam.
Bevoegd zijn betekent dat je het mag. Bekwaam zijn betekent dat je het ook echt veilig kunt. Bij katheteriseren heb je beide nodig.
Veelgestelde vragen
Is katheteriseren een voorbehouden handeling?
Ja. Katheterisatie staat in de Wet BIG als voorbehouden handeling. Alleen wie daarvoor bevoegd en bekwaam is mag het uitvoeren, en verpleegkundigen en verzorgenden IG doen dat in opdracht van een zelfstandig bevoegde.
Mag een verzorgende IG katheteriseren?
Dat mag, mits er een opdracht ligt van een zelfstandig bevoegde en de verzorgende IG bekwaam is. Bekwaamheid toon je meestal aan met scholing en een bekwaamheidsverklaring, en je werkt volgens het protocol van je organisatie.
Wat is het verschil tussen bevoegd en bekwaam bij katheteriseren?
Bevoegd betekent dat je het wettelijk mag, bijvoorbeeld omdat er een opdracht is. Bekwaam betekent dat je het op dat moment ook veilig kunt uitvoeren. Voel je je niet bekwaam, dan moet je de handeling weigeren.