Bevoegd betekent dat je een handeling wettelijk mag doen, bekwaam dat je hem veilig kunt doen. Het verschil zit hem in de combinatie: je kunt bevoegd zijn zonder bekwaam en andersom. Voor verantwoorde zorg moet je allebei zijn, en bij voorbehouden handelingen komt daar meestal nog een opdracht bij.
Bevoegd en bekwaam worden vaak in één adem genoemd, alsof het één begrip is. Toch is juist de combinatie interessant, want je kunt het één zijn zonder het ander. Als praktijkopleider gebruik ik graag de vier mogelijke situaties om het uit te leggen. Dan wordt in één keer duidelijk waarom bevoegd niet automatisch bekwaam betekent.
Kort: mogen versus kunnen
Bevoegd gaat over mogen. Het is het wettelijke kader: de Wet BIG regelt wie voorbehouden handelingen zelfstandig mag uitvoeren en onder welke voorwaarden een ander dat in opdracht mag doen. Bekwaam gaat over kunnen. Het is persoonlijk: heb je genoeg actuele kennis, vaardigheid en ervaring om de handeling nu veilig uit te voeren.
De vier combinaties
- Bevoegd en bekwaam: je mag het en je kunt het. Dit is de situatie waarin je een handeling verantwoord uitvoert.
- Bevoegd maar niet bekwaam: je hebt de opleiding, maar je hebt de handeling zo lang niet gedaan dat je vaardigheid is weggezakt. Formeel mag je, maar je hoort de handeling niet te doen.
- Bekwaam maar niet bevoegd: je kunt de handeling prima, maar je mist de wettelijke grondslag of de opdracht. Ook dan voer je hem niet uit.
- Niet bevoegd en niet bekwaam: dan is er geen enkele discussie.
Alleen in het eerste geval is de zorg verantwoord. De andere drie zijn stuk voor stuk een reden om nee te zeggen of eerst iets te regelen.
De rol van de opdracht
Bij voorbehouden handelingen speelt nog een derde element: de opdracht. Verpleegkundigen en verzorgenden IG mogen deze handelingen niet zelfstandig starten, maar in opdracht van bijvoorbeeld een arts. Die opdracht heet een uitvoeringsverzoek. De opdrachtgever moet erop kunnen vertrouwen dat jij bekwaam bent, en jij moet de opdracht alleen aannemen als je je daadwerkelijk bekwaam voelt. Zo grijpen mogen en kunnen in elkaar.
Waarom bevoegd niet genoeg is
De grootste denkfout is dat een diploma je voor altijd bekwaam houdt. Bevoegdheid verloopt niet zomaar, maar bekwaamheid wel. Wie een handeling lange tijd niet uitvoert, verliest routine en zekerheid. Daarom werken organisaties met scholing, toetsing en een bekwaamheidsverklaring die je periodiek vernieuwt. De cliënt heeft niets aan een papieren zekerheid, alleen aan iemand die de handeling nu echt beheerst.
Een voorbeeld uit de praktijk
Stel: je hebt jaren geleden in je opleiding leren katheteriseren, maar in je huidige team komt het nauwelijks voor. Op papier ben je bevoegd, en er ligt een geldige opdracht. Toch is de vraag of je op dit moment bekwaam bent. Heb je de handeling recent genoeg gedaan, weet je nog wat je doet bij weerstand of complicaties. Voel je die twijfel, dan is dat geen reden om je te schamen, maar een signaal om eerst een keer mee te lopen of je te laten toetsen. Zo houd je zowel jezelf als de cliënt uit de problemen.
Dit laat zien dat bevoegd en bekwaam los van elkaar bewegen. De bevoegdheid bleef al die jaren staan, terwijl de bekwaamheid stilletjes wegzakte. Alleen door dat verschil te blijven checken, houd je je werk veilig.
Waar je het kunt controleren
De bevoegdheidskant staat in de Wet BIG, met uitleg op de website van de Rijksoverheid. Het toezicht ligt bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ). Je registratie regel je via het BIG-register of het Kwaliteitsregister V&V van V&VN. De bekwaamheidskant en de regels rond opdrachten vind je in het protocol van je werkgever. Bij twijfel over een concrete handeling overleg je met je leidinggevende of praktijkopleider.
Bevoegd zonder bekwaam is een papieren zekerheid. De cliënt merkt alleen of je het echt kunt.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen bevoegd en bekwaam?
Bevoegd betekent dat je een handeling wettelijk mag uitvoeren, bekwaam dat je hem veilig kunt uitvoeren. Bevoegdheid is een formeel kader, bekwaamheid is persoonlijk en kan in de tijd veranderen.
Ben ik automatisch bekwaam als ik bevoegd ben?
Nee. Bevoegdheid volgt uit je opleiding en de wet, maar bekwaamheid moet je onderhouden. Doe je een handeling lang niet, dan kan je bekwaamheid verlopen terwijl je bevoegdheid blijft bestaan.
Wat is een uitvoeringsverzoek?
Een uitvoeringsverzoek is de opdracht waarmee bijvoorbeeld een arts een verpleegkundige of verzorgende IG vraagt een voorbehouden handeling uit te voeren. Zonder zo’n opdracht mag je die handeling niet zelfstandig starten.