De Nederlandse euthanasiewet, officieel de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (Wtl), is al bijna een kwart eeuw oud. Het is een wet die bijna alleen over artsen gaat. Toch staan verpleegkundigen en verzorgenden er vaak dichtbij: zij kennen de patiënt, horen de vraag soms als eerste en zijn aanwezig op de dag zelf. Wat mag je in die rol wel, en waar ligt de grens? Het antwoord staat in het Wetboek van Strafrecht, de Wtl en de richtlijn die artsen en apothekers volgen.
Waarom euthanasie bij de arts blijft
Levensbeëindiging op verzoek is in Nederland strafbaar. Artikel 293 van het Wetboek van Strafrecht maakt één uitzondering: het feit is niet strafbaar als het wordt gepleegd door een arts die voldoet aan de zorgvuldigheidseisen uit de Wtl en de euthanasie meldt bij de gemeentelijke lijkschouwer. Die uitzondering is persoonlijk. Ze geldt voor de arts en voor niemand anders.
Daarin verschilt euthanasie van de voorbehouden handelingen uit de Wet BIG. Bij een injectie of katheterisatie kan een arts je een opdracht geven, en als je bekwaam bent mag je de handeling dan uitvoeren. Hoe dat werkt, lees je in voorbehouden handelingen voor de verpleegkundige. Bij euthanasie bestaat die route niet. Een opdracht van de arts maakt het toedienen van de euthanatica door een verpleegkundige niet rechtmatig, ook niet als de arts ernaast staat.
Hoe streng dat wordt genomen, laat een zaak zien die het Openbaar Ministerie in december 2021 afsloot. Een huisarts kreeg de middelen niet ingespoten via het infuus dat een physician assistant van de ambulancedienst die ochtend had aangelegd. De PA kwam terug, kreeg de euthanatica aangereikt en diende ze toe. Het OM seponeerde de zaak tegen de PA, omdat hij in een acute, onverwachte situatie niet wist dat hij dit niet mocht. De arts kreeg een voorwaardelijk sepot met een proeftijd van een jaar: zij had beter moeten weten. Over de rest van de zorgvuldigheidseisen bestond geen twijfel. Het verwijt ging alleen over wie de middelen toediende. Het OM merkt daarbij op dat een PA meer medische handelingen mag verrichten dan een verpleegkundige. Voor jou is de ruimte dus zeker niet groter.
Wat je wel mag doen
De KNMG/KNMP-richtlijn Uitvoering euthanasie en hulp bij zelfdoding beschrijft de taken rond de uitvoering. Daar zit één concrete handeling in waar verpleegkundigen bij betrokken kunnen zijn: het inbrengen van de infuusnaald. Volgens de richtlijn kijkt de arts minimaal 24 uur van tevoren of de patiënt goed te prikken is. Is dat niet zo, dan wordt geregeld dat een medisch specialistisch thuiszorgteam, een ambulancemedewerker, een verpleegkundige of een anesthesioloog de naald inbrengt, maximaal 24 uur van tevoren.
Voor die handeling gelden de gewone regels. Een infuusnaald inbrengen doe je op opdracht van een arts en alleen als je er bekwaam voor bent. Wat de Wet BIG daarover zegt, staat in mag een verpleegkundige zelfstandig een infuus inbrengen. Het verschil met andere infusen zit in wat er daarna gebeurt: de toediening van de middelen via die naald is aan de arts.
De richtlijn legt ook de rest van de keten bij de arts en de apotheker. De arts vraagt de euthanatica aan bij de apotheker en maakt met hem afspraken over de uitvoering. Hij blijft in de directe omgeving van de patiënt tot de dood is ingetreden en de gemeentelijke lijkschouwer het lichaam heeft vrijgegeven. Daarna retourneert de arts alle restanten, inclusief de noodset, aan de apotheker. Een rol voor de verpleegkundige in bewaren, klaarmaken of terugbrengen van de middelen beschrijft de richtlijn niet.
Als de uitvoering niet verloopt zoals bedoeld
Sinds 1 januari 2026 heeft de richtlijn een nieuwe paragraaf over situaties waarin de patiënt niet in een adequate bewustzijnsverlaging raakt of niet overlijdt. Volgens de KNMP was het voor artsen niet altijd duidelijk wat ze dan moesten doen. De richtlijn schrijft nu voor dat de hele procedure opnieuw wordt uitgevoerd. Daarom moet er bij de uitvoering altijd een intraveneuze noodset aanwezig zijn.
Dat is precies het moment waarop de druk op omstanders groot kan worden, zoals de zaak van de PA laat zien. Lukt het prikken niet, dan noemt de richtlijn de verpleegkundige uitdrukkelijk als iemand wiens hulp de arts kan inroepen voor de naald. Het toedienen van de middelen blijft ook dan bij de arts.
Je rol voor en na de euthanasie
Euthanasie is volgens de richtlijn geen recht van de patiënt en geen plicht van de arts. Hoort een patiënt jou als eerste over een doodswens of een verzoek, dan kun je dat niet toezeggen of beoordelen. Wel kun je het bespreekbaar maken en de patiënt aanmoedigen het met de behandelend arts te bespreken. Het beoordelen van het verzoek, het raadplegen van een onafhankelijke arts (in de praktijk een SCEN-arts) en het melden achteraf zijn taken van de arts.
Je hoeft ook niet mee te werken als je daar principieel bezwaar tegen hebt. De beroepscode van V&VN erkent het recht van verpleegkundigen en verzorgenden om op grond van gewetensbezwaren te weigeren mee te werken aan bepaalde handelingen. Maak dat wel tijdig bekend, zodat een collega het kan overnemen. Hoe gewetensbezwaar in de zorg in het algemeen werkt, lees je in ons stuk over gewetensbezwaar en weigeren in de zorg.
Na het overlijden stelt de arts het overlijden vast en schakelt de gemeentelijke lijkschouwer in, omdat het om een niet-natuurlijke dood gaat. Bij een gewoon overlijden mag een verpleegkundige soms meer doen; dat staat in mag een verpleegkundige het overlijden vaststellen. Bij euthanasie ligt ook die stap bij de arts.
Tuchtrecht en strafrecht
Wie als verpleegkundige de grens overschrijdt, loopt twee risico’s tegelijk. Het eerste is strafrechtelijk, omdat de uitzondering van artikel 293 alleen voor de arts geldt. Het tweede is tuchtrechtelijk, omdat BIG-geregistreerde verpleegkundigen onder het tuchtrecht vallen. Hoe die twee sporen naast elkaar lopen, staat in strafzaak en tuchtzaak, hoe die twee sporen naast elkaar lopen.
De praktische les uit de wet en de richtlijn is eenvoudig. Je mag de naald inbrengen als je daarvoor een opdracht hebt en bekwaam bent, je mag aanwezig zijn en de patiënt en naasten bijstaan, en je mag weigeren als je gewetensbezwaren hebt. Het aanreiken en inspuiten van de euthanatica is niet aan jou, ook niet als de arts erom vraagt.