Een verpleegkundige mag voorbehouden handelingen zoals injecteren, katheteriseren en het inbrengen van een infuus of maagsonde uitvoeren, maar niet zelfstandig: het gebeurt in opdracht van een zelfstandig bevoegde, zoals een arts. Voor een aantal van die handelingen geldt functionele zelfstandigheid, waardoor direct toezicht niet nodig is, mits de verpleegkundige bekwaam is.
Voor verpleegkundigen zijn voorbehouden handelingen dagelijkse kost. Injecteren, een infuus inbrengen, katheteriseren: het hoort erbij. Toch is de manier waarop je dat mag doen preciezer geregeld dan veel collega’s denken. Het draait om twee dingen: werken in opdracht en je eigen bekwaamheid.
Verpleegkundigen werken in opdracht
Een verpleegkundige is volgens de Wet BIG niet zelfstandig bevoegd voor voorbehouden handelingen. Dat betekent dat je de indicatie niet zelf stelt. De opdracht komt van een zelfstandig bevoegde, meestal een arts, en jij voert de handeling uit. Dat onderscheid lijkt klein, maar het bepaalt wie waarvoor verantwoordelijk is.
Om in opdracht te mogen werken, moet aan een paar voorwaarden zijn voldaan: je bent bekwaam, de opdracht komt van een zelfstandig bevoegde, je volgt eventuele aanwijzingen op, en er is de mogelijkheid tot toezicht en ingrijpen.
Wat is functionele zelfstandigheid?
Voor een deel van de voorbehouden handelingen geldt voor verpleegkundigen functionele zelfstandigheid. Dat houdt in dat je die handelingen in opdracht mag uitvoeren zonder dat de opdrachtgever toezicht houdt of direct kan ingrijpen. Denk aan handelingen die binnen het deskundigheidsgebied van de verpleegkundige vallen, zoals het katheteriseren van de blaas bij volwassenen of het inbrengen van een maagsonde of infuus.
Functionele zelfstandigheid haalt de eis van direct toezicht weg, maar niet de eis van bekwaamheid. Die blijft altijd overeind, wat je ook doet.
Welke handelingen komen veel voor?
In de praktijk gaat het vaak om:
- injecteren, bijvoorbeeld subcutaan of intramusculair;
- het inbrengen van een blaaskatheter bij volwassenen;
- het inbrengen van een maagsonde of een perifeer infuus;
- het toedienen van medicatie via bestaande toegangen.
Welke handelingen precies onder jouw functie en onder functionele zelfstandigheid vallen, kan per situatie verschillen. Bij twijfel is het verstandig dat op te zoeken in plaats van aan te nemen.
Bekwaamheid is en blijft de kern
De zin die ik het vaakst herhaal: onbekwaam maakt onbevoegd. Je kunt bevoegd zijn via een opdracht, maar als je op dat moment niet bekwaam bent, mag je de handeling niet uitvoeren. Bekwaamheid is kennis, vaardigheid en houding, en die moet actueel zijn. Heb je een handeling lang niet gedaan, dan mag je niet blind vertrouwen op je diploma.
Dit klinkt streng, maar het beschermt vooral jou. Als er iets misgaat, wordt niet gekeken naar je goede bedoelingen, maar naar of je op dat moment bekwaam was en of de opdracht klopte. Zelf op tijd aangeven dat je een handeling wilt herhalen is dan geen teken van zwakte, maar van professionaliteit.
Hoe borg je dit op de werkvloer?
De meeste organisaties werken met scholing, een bekwaamheidsverklaring en periodieke toetsing. Zo maak je aantoonbaar dat je een handeling recent en veilig hebt uitgevoerd. Dat is belangrijk voor de IGJ en voor het tuchtrecht, want als BIG-geregistreerde verpleegkundige kun je op je handelen worden aangesproken.
Wil je precies weten wat voor jou geldt, raadpleeg dan de uitleg over de Wet BIG bij de overheid, je beroepsvereniging V&VN en het bekwaamheidsbeleid van je werkgever. Bij dit soort vragen is even navragen altijd beter dan stellig-fout, zeker als het om een handeling gaat die je niet dagelijks doet.
Een verpleegkundige mag voorbehouden handelingen uitvoeren, maar altijd in opdracht en altijd binnen de eigen bekwaamheid.
Veelgestelde vragen
Mag een verpleegkundige voorbehouden handelingen zelfstandig uitvoeren?
Niet zelfstandig in de zin dat je zelf de indicatie stelt. Een verpleegkundige voert voorbehouden handelingen uit in opdracht van een zelfstandig bevoegde. Voor bepaalde handelingen geldt functionele zelfstandigheid, waardoor direct toezicht niet nodig is.
Wat betekent functionele zelfstandigheid voor een verpleegkundige?
Het betekent dat je bepaalde voorbehouden handelingen in opdracht mag uitvoeren zonder dat de opdrachtgever toezicht houdt of kan ingrijpen. De eis dat je bekwaam bent, blijft daarbij altijd gelden.
Wat als ik een voorbehouden handeling niet meer beheers?
Dan mag je haar niet uitvoeren. Onbekwaam maakt onbevoegd, dus bij verlies van bekwaamheid moet je de handeling laten en om herhaling of begeleiding vragen voordat je haar opnieuw doet.